Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với các thiết chế văn hóa

Nhiệm vụ tập trung vào cách thức con người hiện đại tiếp cận, bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh mới. Đó chính là hệ giá trị di sản và các phương thức bảo tồn - tái hiện, trình diễn, phát huy di sản trong một không gian văn hóa trong mối quan hệ với quy hoạch, pháp luật, công nghệ và nhu cầu xã hội đương đại.

Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh vừa tổ chức Hội đồng tư vấn nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ “Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với các thiết chế văn hóa tại Công viên Lịch sử - Văn hóa Dân tộc”. Đây là nhiệm vụ do Liên hiệp Khoa học Kinh tế - Đô thị Nam bộ chủ trì thực hiện, TS. Nguyễn Thị Hiền làm chủ nhiệm.

Báo cáo tại buổi nghiệm thu, đại diện nhóm nghiên cứu cho biết nhóm đã xác lập được cơ sở lý luận, pháp lý và phương pháp luận cho công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với tiến trình lịch sử dân tộc và đặc thù lịch sử - đô thị của Thành phố Hồ Chí Minh tại Công viên Lịch sử - Văn hóa dân tộc. Theo đó, di sản không phải là thực thể tĩnh tại của quá khứ mà là quá trình xã hội được tái tạo liên tục trong không gian ký ức và trong thực hành cộng đồng. Đây là nền tảng khoa học quan trọng để xây dựng tiêu chí lựa chọn, tổ chức không gian và lộ trình triển khai trong giai đoạn tiếp theo.

Theo đại diện nhóm nghiên cứu, Công viên Lịch sử - Văn hóa Dân tộc là dự án có quy mô lớn, ý nghĩa quốc gia và hướng đến giáo dục thế hệ tương lai. Việc bảo tồn, phát huy và khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể là một trong những hành động chiến lược, lâu dài của Thành phố Hồ Chí Minh. Do đó, tái hiện di sản văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với các thiết chế văn hóa tại Công viên Lịch sử - Văn hóa Dân tộc trở thành một nhiệm vụ cấp thiết để đạt được mục tiêu xây dựng Công viên trở thành nơi tham quan, học tập, giáo dục ý thức giữ gìn, tôn vinh các giá trị lịch sử, truyền thống, hình thành điểm du lịch nổi bật của Thành phố. Vì vậy, cần xây dựng các mô hình di sản kết hợp tái hiện hoạt cảnh lịch sử, biểu diễn nghệ thuật truyền thống, phục dựng trang phục - kiến trúc cổ, tăng trải nghiệm đa giác quan cho du khách. Kết hợp di sản vật thể là trình diễn, tái hiện, truyền dạy, trải nghiệm di sản phi vật thể. Tạo các góc làng nghề để truyền dạy và quảng bá sản phẩm thủ công truyền thống đồng thời tạo sản phẩm du lịch.

Cách tiếp cận hiện đại “di sản như một quá trình” và lý thuyết “ký ức không gian” cho thấy mối quan hệ hữu cơ giữa di sản - ký ức tập thể - bản sắc - quyền lực - không gian xã hội. Di sản vật thể không chỉ là công trình kiến trúc hay hiện vật mang giá trị lịch sử - nghệ thuật, mà là ký ức được vật chất hóa, là nơi xã hội lựa chọn để tưởng niệm và tái định nghĩa quá khứ. Tương tự, di sản phi vật thể không phải là thực thể độc lập, mà tồn tại trong thực hành cộng đồng, gắn với không gian cụ thể và được duy trì thông qua quá trình truyền dạy liên thế hệ. Cách tiếp cận này giúp vượt qua lối tư duy phân tách giữa vật thể và phi vật thể, giữa bảo tồn và phát triển, tạo nền tảng cho một mô hình bảo tồn năng động, thích ứng với bối cảnh đô thị hóa và hội nhập quốc tế.

Hoàng Kim