Bứt phá năng suất quốc gia: Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực tăng trưởng mới

Để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP 10%/năm giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi kép (số và xanh). Thông điệp này được nhấn mạnh tại Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia năm 2026 diễn ra ngày 14/8 tại TP. Hồ Chí Minh.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng và các đại biểu tham quan gian hàng triển lãm sản phẩm khoa học, công nghệ trong khuôn khổ Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia năm 2026

Từ mở rộng nguồn lực sang nâng cao năng lực

Tại Diễn đàn, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, chỉ ra những giới hạn ngày càng rõ của mô hình tăng trưởng dựa trên thâm dụng vốn, lao động chi phí thấp và khai thác tài nguyên. Chỉ số hiệu quả sử dụng vốn (ICOR) giai đoạn 2021-2025 ở mức 6,4, trong khi năng suất lao động của Việt Nam chỉ bằng khoảng 11,3% so với Singapore.

Đáng chú ý, 73% kim ngạch xuất khẩu thuộc về khu vực FDI, song mức độ lan tỏa vào khu vực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, nhiều doanh nghiệp vẫn tập trung ở các công đoạn gia công, lắp ráp có giá trị gia tăng thấp.

TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, trình bày tham luận tại Diễn đàn 

Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng thêm vốn hay thiết bị, mà phải nâng cấp năng lực của nền kinh tế, từ R&D, thiết kế, kỹ năng lao động đến kinh tế tuần hoàn và dịch vụ giá trị cao. Theo đó, Việt Nam cần chuyển từ tích lũy vốn thuần túy sang tích lũy năng lực công nghệ và kỹ năng; từ lao động giá rẻ sang nhân lực chất lượng cao; từ gia công sang thiết kế và nắm giữ các khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị; từ khai thác tài nguyên sang tối ưu hóa kinh tế tuần hoàn; đồng thời chuyển từ tư duy quản lý “tiền kiểm” sang thể chế kiến tạo, hậu kiểm.

Trong phiên tọa đàm, TS. Nguyễn Đức Hiển cũng nhấn mạnh: thể chế chính là hạ tầng của năng suất. Theo ông, cải cách năng suất đòi hỏi thay đổi tư duy xây dựng và thực thi chính sách, chuyển từ quản lý hành chính sang thể chế kiến tạo, từ kiểm soát đầu vào sang đo lường hiệu quả đầu ra và từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Chỉ tiêu năng suất cần được xem như một nguyên tắc phát triển, để mỗi chính sách hay khoản đầu tư công đều phải trả lời được câu hỏi nguồn lực bỏ ra cuối cùng tạo ra bao nhiêu giá trị thực tế.

“Chuyển đổi kép” tạo hệ số nhân cho năng suất

Một động lực quan trọng được các chuyên gia đề cập là sự kết hợp giữa chuyển đổi số dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI-DX) và chuyển đổi xanh (GX).

GS.TS. Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore, cho rằng căn nguyên của bẫy thu nhập trung bình không chỉ bắt nguồn từ thiếu nguồn lực mà còn từ những nếp nghĩ và phương thức làm việc cũ. Trong kỷ nguyên mới, AI-DX có thể trở thành “hệ số nhân” năng lực và kiến tạo giá trị, trong khi chuyển đổi xanh nâng cao năng suất sử dụng tài nguyên. Sự cộng hưởng giữa hai quá trình này hướng tới đồng thời các mục tiêu: năng suất cao hơn, đổi mới nhanh hơn, phát thải thấp hơn và khả năng chống chịu tốt hơn.

GS.TS. Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore, trình bày tham luận tại Diễn đàn

Từ kinh nghiệm quốc tế, GS.TS. Vũ Minh Khương cho rằng vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp phải sở hữu những thiết bị đắt tiền nhất, mà là xây dựng được hệ sinh thái giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, có khả năng tiếp cận và hấp thụ công nghệ. Singapore là một ví dụ với các chương trình như SMEs Go Digital, SkillsFuture và dịch vụ tư vấn công nghệ, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp năng lực đồng bộ.

Tại phiên tọa đàm, ông cũng nhấn mạnh điểm nghẽn về “tính tổng lực” của nền kinh tế: nhiều bộ phận có thể vận hành tốt riêng lẻ nhưng khi kết hợp lại chưa tạo được sức mạnh cộng hưởng. Vì vậy, quản trị hiện đại cần đặt tính liên kết, minh bạch dữ liệu và khả năng phối hợp giữa các thành tố của hệ sinh thái vào vị trí trung tâm.

Công nghệ chỉ tạo năng suất khi con người làm chủ

Một thông điệp nổi bật khác của Diễn đàn là: không thể có năng suất công nghệ nếu thiếu năng lực hấp thụ công nghệ.

Ông Arsyoni Buana, chuyên gia Tổ chức Năng suất Châu Á (APO), nhấn mạnh chuyển giao công nghệ thực chất phải là chuyển giao con người. Điều này bao gồm xác định vấn đề, đào tạo đội ngũ tư vấn, chuẩn hóa tiêu chuẩn, tối ưu quy trình và thực hành trực tiếp tại hiện trường sản xuất, thay vì chỉ dừng lại ở việc mua sắm thiết bị.

Bài học từ chương trình hợp tác phát triển nhà máy thông minh giữa Bộ Công Thương và Tập đoàn Samsung cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận này. Chương trình tập trung vào chẩn đoán quy trình, tối ưu hóa các nút thắt và đào tạo tư vấn viên Việt Nam. Hơn 400 doanh nghiệp đã được đánh giá, tư vấn, trong đó 63 doanh nghiệp nội địa đã trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 trong chuỗi giá trị của tập đoàn toàn cầu.

Cùng với năng lực công nghệ là yêu cầu nâng cấp nguồn nhân lực. Theo ông Phùng Đức Hoàng, Điều phối viên quốc gia Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, khoảng 20,8% việc làm tại Việt Nam, tương đương 11,5 triệu lao động, sẽ chịu tác động từ AI tạo sinh. Tuy nhiên, công nghệ mới chủ yếu làm thay đổi phương thức làm việc thay vì trực tiếp triệt tiêu việc làm hàng loạt. Do đó, học tập suốt đời, nâng cao và đào tạo lại kỹ năng, ứng dụng AI có trách nhiệm và tăng cường sự tham gia của người lao động vào quá trình chuyển đổi là những yếu tố quan trọng để biến thách thức thành cơ hội.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Trần Phúc Hồng, Giám đốc điều hành TMA Innovation, cho rằng đổi mới sáng tạo thực chất là thay đổi cách làm để tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới. Trong quá trình đó, thủ tục hành chính vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn, khi các quy trình phức tạp có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ và khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội kinh doanh.

Do đó, cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng tiến trình số hóa thủ tục hành chính được đẩy nhanh, hướng tới 100% thủ tục liên quan đến doanh nghiệp được thực hiện trực tuyến toàn trình.

Các chuyên gia, diễn giả tham gia phiên tọa đàm tại Diễn đàn

Từ góc độ chính sách, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công nghệ lớn và đắt tiền. Bước đột phá năng suất có khi đến từ những cải tiến rất cụ thể như thay đổi nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình quản trị, tối ưu phân phối hay cải tiến hoạt động marketing. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải xác định được “nút thắt” năng suất nằm ở đâu để có giải pháp phù hợp.

Quan điểm này cũng đặt ra yêu cầu tăng cường sự phối hợp giữa các thành tố của hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Viện, trường có vai trò tạo ra tri thức và công nghệ mới, nhưng doanh nghiệp mới là chủ thể chuyển hóa công nghệ thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng trên thị trường. Vì vậy, hiệu quả của chính sách cần được nhìn từ khả năng công nghệ được hấp thụ, ứng dụng và tạo ra kết quả thực tế tại doanh nghiệp.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết, ngay trong quý III/2026, Bộ KH&CN sẽ khẩn trương hoàn thiện, sơ kết và trình Thủ tướng Chính phủ Kế hoạch nâng cao năng suất quốc gia giai đoạn mới, gắn với năng suất dựa trên AI, dữ liệu lớn, chuyển đổi xanh và số hóa hạ tầng chất lượng quốc gia.

Từ những trao đổi tại Diễn đàn có thể thấy, bài toán năng suất của Việt Nam đang bước sang giai đoạn mới: không chỉ đo lường mức tăng trưởng, mà trở thành thước đo hiệu quả của chính sách, nhận diện đúng điểm nghẽn và tạo ra năng lực chuyển hóa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo thành giá trị thực tế.

Lam Vân