TP. Hồ Chí Minh xây dựng hệ thống mốc cảnh báo ngập lụt, tăng khả năng ứng phó thiên tai đô thị

Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh vừa tổ chức hội đồng tư vấn nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ "Xây dựng hệ thống mốc cảnh báo lũ, ngập lụt và đề xuất mực nước tương ứng với cấp báo động tại một số vị trí thường xảy ra ngập lụt".

Nhiệm vụ do Viện Khoa học Tài nguyên Môi trường và Biến đổi khí hậu chủ trì thực hiện, TS. Trương Văn Hiếu làm chủ nhiệm. Kết quả nghiên cứu không chỉ đề xuất xây dựng hệ thống mốc cảnh báo và các ngưỡng báo động phù hợp, mà còn hình thành hệ thống dữ liệu và công cụ hỗ trợ ra quyết định phục vụ công tác ứng phó, quản lý ngập trên địa bàn Thành phố.

Từ thực tiễn ngập đô thị đến yêu cầu đổi mới công tác cảnh báo

Là đô thị nằm ở hạ lưu hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, TP. Hồ Chí Minh thường xuyên chịu tác động đồng thời của triều cường, lũ thượng nguồn và mưa lớn. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng và quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, tình trạng ngập lụt không còn diễn ra theo những quy luật cũ mà ngày càng phức tạp, khó dự báo.

Trong khi đó, các ngưỡng báo động thủy văn đang áp dụng được xây dựng từ nhiều năm trước. Qua phân tích chuỗi số liệu giai đoạn 2017 - 2024, nhóm nghiên cứu nhận thấy mực nước đỉnh triều tại các trạm Phú An và Nhà Bè thường xuyên vượt ngưỡng Báo động III hiện hành. Điều này dẫn đến khó khăn trong công tác cảnh báo, hỗ trợ ra quyết định ứng phó, cũng như việc chủ động phòng tránh.

Nhiệm vụ được triển khai với mục tiêu xây dựng hệ thống mốc cảnh báo lũ, ngập lụt và đề xuất mực nước tương ứng với cấp báo động tại một số vị trí thường xảy ra ngập lụt trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh nhằm hỗ trợ công tác quản lý khắc phục những tổn thất, thiệt hai do ngập lụt gây ra. Cụ thể, nhóm nghiên cứu tập trung vào 4 nội dung: xác định các vị trí cần đặt trạm mốc thủy văn báo động lũ; đề xuất giá trị mực nước tương ứng các cấp độ báo động lũ I, II, III; xây dựng phương án cảnh báo và biện pháp ứng phó linh hoạt theo từng cấp độ báo động lũ cho TP. Hồ Chí Minh; xây dựng các cột mốc cảnh báo tại hiện trường.

TS. Trương Văn Hiếu, đại diện nhóm nghiên cứu báo cáo các kết quả thực hiện nhiệm vụ

Theo đó, nhóm nghiên cứu đã khai thác chuỗi số liệu khí tượng thủy văn từ năm 1990 đến năm 2024, kết hợp khảo sát thực địa, đo đạc thủy văn, ứng dụng các mô hình MIKE 11, MIKE FLOOD để mô phỏng diễn biến ngập dưới tác động tổng hợp của triều cường, lũ và mưa đô thị. Đồng thời ứng dụng công nghệ GIS để xây dựng bản đồ ngập.

Hình thành nền tảng dữ liệu phục vụ cảnh báo và quản lý ngập lụt

Một trong những kết quả nổi bật của đề tài là xây dựng bộ cơ sở dữ liệu số hóa về khí tượng thủy văn, địa hình, hệ thống sông rạch và các mặt cắt thủy văn phục vụ công tác dự báo, quản lý ngập. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đã lựa chọn và đề xuất 6 vị trí mốc cảnh báo tại các khu vực thường xuyên xảy ra ngập lụt, gồm Chợ Đệm, Cầu Chữ Y, Hiệp Phước, Tham Lương, Rạch Chiếc và Gò Dưa. Các mốc này được xác định là những điểm đại diện, có ý nghĩa trong việc theo dõi diễn biến ngập và truyền tải thông tin cảnh báo trực quan đến người dân. Tại mỗi vị trí, nhóm đề xuất mực nước tương ứng với ba cấp độ báo động dựa trên các kịch bản tổ hợp giữa triều cường, lũ và mưa, góp phần nâng cao độ chính xác của công tác cảnh báo tại từng khu vực.

Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất điều chỉnh ngưỡng báo động tại các trạm Phú An, Nhà Bè và Thủ Dầu Một lên các mức 1,60 m, 1,70 m và 1,80 m tương ứng với các cấp độ báo động I, II và III. Đồng thời đề xuất quy trình ứng phó theo từng cấp báo động, từ theo dõi diễn biến, phát cảnh báo đến huy động lực lượng hỗ trợ và bảo đảm an toàn cho người dân khi xảy ra ngập lụt.

Kết quả nhiệm vụ cũng xây dựng được bản đồ ngập lụt số hóa tỷ lệ 1/50.000, với đầy đủ các lớp dữ liệu hành chính, sông kênh rạch, vị trí mốc và mức ngập. Đây là cơ sở để các cơ quan quản lý lựa chọn phương án vận hành công trình, tổ chức cảnh báo, huy động lực lượng và triển khai các giải pháp ứng phó phù hợp với từng tình huống ngập lụt. Đáng chú ý, kết quả mô phỏng cho thấy khoảng 32,95% diện tích nội đô có nguy cơ chịu ảnh hưởng của ngập lụt theo các kịch bản nghiên cứu. Những thông tin này không chỉ phục vụ công tác phòng, chống thiên tai mà còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho quy hoạch hạ tầng thoát nước, quản lý phát triển đô thị và thích ứng với biến đổi khí hậu trong dài hạn.

Hội đồng tư vấn nghiệm thu nhiệm vụ tại Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh

Theo nhóm nghiên cứu, việc xây dựng hệ thống mốc cảnh báo không đơn thuần là xác định các mực nước báo động mà hướng đến công cụ cảnh báo trực quan, giúp người dân dễ dàng nhận biết mức độ rủi ro tại hiện trường để chủ động lựa chọn phương án di chuyển, bảo vệ tài sản và bảo đảm an toàn trong mùa mưa lũ. Kết quả nghiên cứu cũng mở ra khả năng phát triển hệ thống cảnh báo ngập thông minh trên nền tảng dữ liệu số. Việc kết hợp các mốc cảnh báo thực địa với mạng lưới quan trắc tự động, bản đồ số và các nền tảng chia sẻ dữ liệu sẽ góp phần nâng cao chất lượng dự báo, hiện đại hóa công tác cảnh báo, phòng chống thiên tai trong những năm tới.

Hội đồng nghiệm thu đánh giá nhiệm vụ đã hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu, xây dựng được cơ sở dữ liệu và các sản phẩm có giá trị thực tiễn, đáp ứng yêu cầu phục vụ công tác quản lý ngập lụt của Thành phố. Kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn tham khảo quan trọng cho các cơ quan chuyên môn trong quá trình cập nhật hệ thống cảnh báo, xây dựng các kịch bản ứng phó và triển khai các giải pháp quản lý rủi ro thiên tai theo hướng chủ động, khoa học, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Lam Vân