Công nghệ chế biến sâu mở hướng đi mới cho nông sản Việt theo mô hình kinh tế tuần hoàn

Trong khi nông sản Việt Nam đã có mặt tại nhiều thị trường lớn, bài toán đặt ra không còn là sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà làm thế nào để giữ lại nhiều hơn giá trị trong chuỗi sản phẩm. Công nghệ chế biến sâu, bảo quản sau thu hoạch và tận dụng phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn đang trở thành lời giải quan trọng cho yêu cầu đó.

Toàn cảnh sự kiện trình diễn - kết nối công nghệ về chế biến sâu nông sản.

Sáng 08/5, Trung tâm Thông tin, Thống kê và Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ (Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM) đã phối hợp Trường Đại học Công Thương TP.HCM tổ chức Sự kiện trình diễn - kết nối công nghệ theo chuyên đề “Công nghệ chế biến sâu nông sản: Tăng giá trị - Mở rộng thị trường theo hướng kinh tế tuần hoàn”.

Chương trình có sự tham dự của bà Nguyễn Hoàng Bảo Trân – Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM; ông Vương Đình Thành – Quyền Giám đốc Trung tâm Thông tin Thống kê và Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ TP.HCM; TS. Thái Doãn Thanh – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công Thương TP.HCM cùng đại diện lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ các tỉnh Đắk Lắk, Cà Mau, Đồng Tháp. Bên cạnh đó còn có sự tham gia của các chuyên gia, báo cáo viên, giảng viên đến từ Trường Đại học Công Thương TP.HCM và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ sau thu hoạch, chế biến thực phẩm.

Không đơn thuần là một buổi giới thiệu thiết bị hay sản phẩm công nghệ, chương trình đặt ra một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn với doanh nghiệp nông nghiệp hiện nay: làm sao để nông sản Việt không tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào xuất khẩu thô, trong khi giá trị gia tăng cao nhất lại nằm ở các khâu chế biến, bảo quản, phát triển sản phẩm mới và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Kết nối công nghệ với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp

Phát biểu khai mạc chương trình, ông Vương Đình Thành, Quyền Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thống kê và Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ TP.HCM cho rằng, trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, công nghệ chế biến sâu đang trở thành mắt xích quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.

Ông Vương Đình Thành - Quyền Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thống kê và Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ TP.HCM phát biểu khai mạc chương trình.

Theo ông, chế biến sâu không chỉ góp phần nâng giá trị sản phẩm mà còn giúp giảm thất thoát sau thu hoạch, tối ưu hóa nguồn nguyên liệu và mở rộng cơ hội tham gia vào các chuỗi cung ứng có giá trị cao hơn. Đồng thời, mô hình kinh tế tuần hoàn cũng mở ra hướng đi mới trong tận dụng phụ phẩm và phát triển nông nghiệp xanh.

Ông Vương Đình Thành cho biết, với vai trò thúc đẩy phát triển thị trường khoa học và công nghệ, Trung tâm đang đổi mới các hoạt động kết nối công nghệ theo hướng bám sát nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, kết hợp trình diễn công nghệ, thiết bị và phân tích hiệu quả ứng dụng ngay tại chương trình.

“Chúng tôi mong muốn hoạt động kết nối công nghệ không chỉ dừng ở giới thiệu giải pháp, mà có thể tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận, đánh giá và từng bước đưa công nghệ vào thực tiễn sản xuất”, ông Vương Đình Thành chia sẻ.

Đại diện đơn vị phối hợp tổ chức, TS. Thái Doãn Thanh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công Thương TP.HCM chia sẻ, chế biến sâu sau thu hoạch sẽ là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị nông sản Việt Nam trong giai đoạn tới. Việt Nam có thế mạnh lớn về nông nghiệp nhưng để gia tăng sức cạnh tranh, ngành nông nghiệp cần đầu tư mạnh hơn cho công nghệ chế biến và phát triển sản phẩm giá trị gia tăng.

TS. Thái Doãn Thanh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công Thương TP.HCM chia sẻ về vai trò của công nghệ chế biến sâu và liên kết giữa nhà trường - doanh nghiệp.

Ông cho biết Trường Đại học Công Thương TP.HCM hiện đang đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ chế biến thực phẩm theo hướng gắn với doanh nghiệp, thị trường và kinh tế tuần hoàn, đồng thời kỳ vọng vai trò kết nối, kiến tạo của Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM sẽ tiếp tục tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu có thêm cơ hội chuyển giao và thương mại hóa.

Từ xuất khẩu thô đến bài toán giữ lại giá trị

Tại chương trình, TS. Tiền Tiến Nam - Giám đốc Trung tâm Thí nghiệm thực hành, Trường Đại học Công Thương TP.HCM cho biết, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt khoảng 70,09 tỷ USD, trong đó riêng nông sản đạt hơn 37 tỷ USD. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

TS. Tiền Tiến Nam - Giám đốc Trung tâm Thí nghiệm thực hành, Trường Đại học Công Thương TP.HCM trình bày chuyên đề về xu hướng công nghệ chế biến sâu nông sản tại chương trình.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là một nghịch lý quen thuộc, tỷ lệ chế biến sâu của Việt Nam vẫn còn thấp, chỉ khoảng 23%. Điều này cho thấy phần lớn nông sản vẫn đi ra thị trường dưới dạng thô hoặc sơ chế, khiến giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng sản xuất.

Một điểm nghẽn khác được chuyên gia chỉ ra là thất thoát sau thu hoạch. Mỗi năm, thiệt hại sau thu hoạch của ngành nông nghiệp ước tính khoảng 3,5-4,1 tỷ USD. Riêng nhóm rau quả có thể thất thoát từ 20-40% trước khi đến được khâu tiêu thụ hoặc chế biến. Đây không chỉ là tổn thất kinh tế, mà còn cho thấy dư địa rất lớn cho các công nghệ bảo quản, chế biến và tối ưu chuỗi giá trị nông sản.

Từ góc nhìn đó, chế biến sâu không chỉ là câu chuyện tạo thêm sản phẩm mới, mà còn là cách để doanh nghiệp nâng chất lượng, kéo dài thời gian bảo quản, giảm phụ thuộc mùa vụ và mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao hơn.

Công nghệ mở thêm vòng đời cho nông sản

Trong phần trình bày của NCS. ThS. Nguyễn Hoàng Anh -  Giảng viên khoa Công nghệ thực phẩm, Trường Đại học Công Thương TP.HCM, nhiều giải pháp chế biến tạo sản phẩm giá trị gia tăng từ nông sản đã được giới thiệu như công nghệ sản xuất sữa hạt thực vật, lên men trái cây, chế biến tổ yến hay nước chấm chay từ dứa và nấm. Các mô hình đều hướng đến xu hướng thực phẩm xanh, lành mạnh và phát triển bền vững.

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đã phát triển nhiều sản phẩm từ gạo giàu tinh bột kháng như cơm ăn liền prebiotic, sữa gạo prebiotic và bánh gạo synbiotic. Đây được xem là hướng tiếp cận kết hợp giữa công nghệ chế biến thực phẩm và xu hướng dinh dưỡng hiện đại, góp phần mở thêm không gian phát triển cho hạt gạo Việt Nam, không chỉ ở dạng lương thực truyền thống mà còn ở nhóm sản phẩm hỗ trợ sức khỏe và nâng cao giá trị nông sản sau chế biến.

Ở hướng tiếp cận khác, NCS. ThS. Đào Thanh Khê - Giảng viên khoa Công nghệ hóa học, Trường Đại học Công thương TP.HCM, Giám đốc Công ty TNHH Thiết bị thực phẩm Pháp Việt cho thấy tiềm năng lớn của việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Nhiều ví dụ thực tế được đưa ra như sử dụng phế phẩm chứa tinh bột để sản xuất cồn, giấm; chiết xuất hoạt chất từ dược liệu; sản xuất nước uống, mứt từ hạt thanh long hay dầu gấc tinh luyện.

NCS. ThS. Đào Thanh Khê - Giảng viên khoa Công nghệ hóa học, trường Đại học Công thương TP.HCM Giám đốc Công ty TNHH Thiết bị thực phẩm Pháp Việt trình bày các giải pháp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp theo hướng kinh tế tuần hoàn tại chương trình.

Điểm chung của các giải pháp này là không nhìn phụ phẩm như phần bỏ đi, mà xem đó là nguồn nguyên liệu thứ cấp có thể tiếp tục tạo giá trị thương mại. Đây cũng chính là tinh thần cốt lõi của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp để kéo dài vòng đời của nông sản, giảm chất thải và tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Không gian thảo luận tại chương trình cũng tập trung vào những vấn đề doanh nghiệp quan tâm, như chi phí đầu tư công nghệ đối với doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã, giải pháp bảo quản sau thu hoạch dễ áp dụng tại địa phương, tiêu chuẩn khi đưa sản phẩm chế biến sâu ra thị trường quốc tế, cũng như cơ chế kết nối hiệu quả hơn giữa trường, viện và doanh nghiệp…

Đại biểu trao đổi tại phiên thảo luận của chương trình.

Thông qua chuỗi sự kiện trình diễn kết nối công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đang từng bước đưa hoạt động chuyển giao công nghệ đến gần hơn với nhu cầu thực tế của thị trường. Đây không chỉ là hoạt động giới thiệu kết quả nghiên cứu, mà còn là cách tạo không gian để doanh nghiệp nhìn thấy công nghệ, trao đổi trực tiếp với chuyên gia và cân nhắc khả năng ứng dụng vào sản xuất.

Một số hình ảnh tại sự kiện:

Nhiều giải pháp công nghệ chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp được giới thiệu, trình diễn tại khu vực trưng bày công nghệ của chương trình.

Nguyễn Tuyết